پژوهشی درباره گرافیک قاجار
در این شماره که در تابستان ۱۴۰۳ منتشر شد؛ میخوانید:
سرمقاله
فرشید پارسیکیا
صفر شروع؛
تشنج پوستم را که میشنوم سوزن سوزن که میشود کف پا،
علامت این است که چیزی خراب میشود…*
یک؛ دمی که یک کلمه هم زیادیست
در جهانی که فرهنگ و هنر همواره نقش پیشرو و الهامبخشی در تکوین جامعه ایفا کرده، ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. از دوران باستان تا به امروز، هنرمندان و اهالی فرهنگ این سرزمین با آفرینشهای خود نه تنها مرزهای هنر را گسترش دادهاند، بلکه روح جامعه را با خلاقیت و نوآوری جلا دادهاند. اما امروز، در حالی که به نظر میرسد جهان در حال شتاب گرفتن است، جامعه فرهنگ و هنر ایران با نوعی خستگی و فرسایش مواجه شده است که خلاقیتهای اصیل و نوآورانه را به حاشیه رانده است. این خستگی را میتوان در چهره هنرمندان و فرهیختگان جامعه دید، در نمایشگاههایی که دیگر همان شور و نشاط سابق را ندارند، در آثار هنری که به تکرار و کلیشه گراییدهاند و در گفتمانهایی که از بازتاب اصالت دور افتادهاند. جامعهای که باید مملو از انگیزه و شادابی باشد، اکنون به مکانی بدل شده که در آن خستگی و بیتفاوتی بهچشم میخورد. دلایل این فرسودگی کم نیست. از محدودیتهای اقتصادی و معیشتی گرفته تا چالشهای اجتماعی و سیاسی، همه دست به دست هم دادهاند تا فشار سنگینی به هنرمندان و فرهنگیان بیاورند. همچنین، عدم حمایت کافی از سوی نهادهای مرتبط و نبود فضای مناسب برای بیان آزادانه افکار و ایدهها، از دیگر عواملی است که به این خستگی دامن زده است. اما آیا این وضعیت پایدار خواهد بود؟ آیا میتوانیم امید به روزهایی تازه داشته باشیم؟ روزهایی که فرهنگ و هنر دوباره به نقطه اوج خود بازگردد؟ شاید پاسخ این سوال در دست خود ما باشد؛ در انتخابهای امروز ما، در تلاشهایی که هرچند کوچک، اما هدفمند انجام میدهیم و در حفظ و گسترش افقهای هنریمان. باید به یاد داشت که هر جامعهای با چالشها و بحرانهای مختلفی روبرو میشود، اما آنچه اهمیت دارد، توانایی بازآفرینی و بازیابی انرژیهای از دست رفته است. شاید امروز، نیازمند بازتعریف نقش و جایگاه فرهنگ و هنر در زندگی روزمرهمان باشیم تا از این خستگی گذر کنیم و دوباره به سوی افقهای روشن حرکت کنیم.
دو؛ عکاسی قاجار
شماره هشتم پشتبام با موضوع عکاسی ناصری(پژوهشی درباره عکاسی دوره قاجار) در تابستان ۱۴۰۱ در حالی رونمایی شد که استقبال مخاطبین از آن به گونهای بود که همچون شماره هفتم، تالار قندریز، به سرعت رو به اتمام رفت و این اتفاق برای ما پشتبامیها بسیار حایز اهمیت است و آن را مدیون مخاطبین همیشه همراهمان هستیم.
سه؛ گرافیک قاجار
تلاش برای ثبت وقایع و فعالیتهای انسانهای اولیه در زندگی غارنشینی، سرآمد بسیاری از ابداعات و اختراعاتی شد که در قالب علم و تکنولوژیهای مختلف در زندگی امروز انسان تاثیرگذاری مستقیمی دارند. با بررسی ریشهای در مورد چگونگی ثبت اولین تصاویر در زندگی بشر، میتوان به فرایند پیشرفت این امر و دلایل وجودی آن در جنبههای مختلف زندگی پی برد. اصطلاح تخصصی چون گرافیک با اینکه در پیشینه نه چندان دور خود وامدار همان فعالیتهای ابتدایی انسانی است، در سیر تاریخیاش، وابستگی زیادی به فرایند تکثیر، تولید و یا همان صنعت چاپ دارد. هرچند موجودیت علم گرافیک یک امر قرن نوزدهمی است، اما برای ریشهیابی آن باید در واکاوی تاریخ چاپ و سیر تحول آن در جهان تلاش کرد. این موضوع در بزنگاه مهم تاریخی مقارن با اواسط حکومت صفویان و اوایل حکومت قاجاریان، باعث شکلگیری تاریخ و تحول چاپ و به واسطه آن بهانهای برای بررسی اولیهی رفتار گرافیکی در نشریات و کتب دوره قاجار در ایران است. هرچند در دوران صفوی ارامنه اصفهان دارای صنعت چاپ بودند، اما این امر به شکل انحصاری در اختیار فعالیتهای کلیسا بود و هیچ کتاب یا متن فارسی در آن زمان چاپ نشد. با این حال ورود صنعت چاپ به ایران مربوط به بیش از صدوپنجاه سال پیش است که در دوره قاجار و با تلاشهای عباسمیرزا نایبالسلطنه و اعزام اولین محصلین ایرانی برای تحصیل در اروپا به دلیل احساس نیاز برای پیشرفت در زمینههای مختلف علمی صورت میگیرد که یک نقطه عطف در تاریخ ایران محسوب میشود. با این اوصاف میتوان صنعت چاپ را یکی از معدود شاخصهای دنیای صنعتی برای سنجیدن توسعه فکری و فرهنگی در جوامع امروز دانست و بيشك ورود چاپ به ايران در دوره قاجار يكي از پايههاي مدرن شدن جامعه ايراني، تحرك اجتماعي و سوادآموزي طبقات فرودست جامعه بود كه به بركت صنعت چاپ راه آن گشوده شد. در این شماره تلاش کردهایم با نقطه نظرهای مختلف به بررسی چگونگی ورود و سیر تحول چاپ در دوره قاجار بپردازیم.
چهار؛ مجله آنلاین پشتبام
مجله آنلاین پشتبام که فعالیت خود را از آذرماه 1397 در رسانه اینستاگرام و وبسایت Poshtebammag.ir آغاز کرده بود، با شروع سال 1400 تغییراتی در رفتار خود به وجود آورد، از جمله این تغییرات میتوان به رویکرد محتوا محور آن اشاره کرد. یکی دیگر از تغییرات اساسی در مجله آنلاین پشتبام، بام اسناد پژوهشی است که زیر نظر گروه پژوهش مجله پشت بام، به کندوکاو و بررسی اسناد هنری و تاریخی میپردازد.
پنج؛ خرپشته
وجود گسترده نمایشگاهها در گالریهای تهران و شهرستانها ما را بر آن داشت تا امکان جدیدی در سایت مجله پشتبام فراهم کنیم، که حاوی اخبار به روز و برنامههای هفتگی نمایشگاههای تجسمی در تهران و شهرستانها باشد، به همین دلیل از بهمنماه ۱۴۰۱ زبانهای با عنوان «گالریگردی با خرپشته» در سایت مجله پشتبام جانمایی شد تا مخاطبان هنرهای تجسمی دسترسی آسان و کاملی به این اطلاعات داشته باشند. همچنین امکان دیگری به صورت پیامکی برای مخاطبان مجله پشتبام در نظر گرفته شد تا با ارسال پیامکی حاوی لینک گالریگردی به صورت هفتگی، از این موضوع مطلع شوند.
شش؛ سپاسگزاری
در انتها مراتب احترام و سپاس خود را از تمامی اعضای پشتبام ابراز میدارم زیرا که فروتنانه برای هدفی تلاش میکنند که در جامعه ما رو به فراموشی است.
*بخشی از شعر محمد مختاری
